آشنایی با دیافراگم و
شاتر در لنزها و نقش آن در عکاسی
دیافراگم :
دیافراگم یا Aperture عبارتست از روزنه ای جهت تنظیم میزان عبور نور از داخل لنز که از
کنارهم قرار گرفتن تعدادی تیغه فلزی تشکیل شده است. دیافرگم عملکردی همانند مردمک
چشم دارد ، یعنی با تنگ و گشاد شدن خود، میزان نور ورودی به دوربین را تنظیم میکند
. بدین ترتیب که در نور شدید تنگ شده، اجازه عبور نور کمتری را میدهد و در نور
ضعیف، باز میشود و اجازه میدهد نور بیشتری به فیلم برسد تا میزان روشنایی عکس
مناسب گردد.
میزان
باز بودن دیافراگم با یک عدد نشان داده میشود. این عدد شامل کسری است که صورت آن
عدد 1 و مخرج آن معادل نسبت فاصله کانونی به قطر دیافراگم است (اغلب فقط مخرج کسر
ذکر میشود ). مثلا دیافراگم 16 ( 1:16 ) در یک لنز 50 میلیمتری قطری معادل 3.12
میلیمتر دارد ( 3.12 = 16 : 50 ) و در یک لنز 300 میلیمتری قطری معادل با 18.75 (
18.75 = 16 : 300 ) یعنی قطر دیافراگم 16 در یک لنز 300 میلیمتری بسیار بیشتر از
یک لنز 50 میلیمتری است ولی بواسطه فاصله کانونی بیشتر و طول بیشتر لنز 300 نسبت
به 50 که باعث افت بیشتر نور در لنز 300 میلیمتری میشود، در هر دو لنز در
دیافراگمهای مساوی ( علیرغم قطر بیشتر دیافراگم لنز 300 ) ، میزان نور مساوی از هر
دو لنز به فیلم میرسد.
همانطور
که گفته شد ، عدد دیافراگم حاصل تقسیم فاصله کانونی لنز بر قطر دیافراگم ( هر دو
برحسب میلیمتر ) است. بنابراین هرچه عدد دیافراگم بزرگتر باشد قطر دیافراگم تنگتر
و به عبارتی دیافراگم بسته تر است و نور کمتری از آن عبور میکند و هرچه این عدد
کوچکتر باشد، دیافراگم بازتر است و نور بیشتری از طریق آن به فیلم عکاسی ( یا حسگر
) میرسد .
میزان
دیافراگم توسط اعدادی استاندارد نشان داده میشوند :
22 -16 -11 -8 -5.6 - 4 -2.8- 2- 1.8
اعداد
بالا ، اعداد استاندارد دیافراگم هستد. همانطور که ملاحظه میکنید، از چپ به راست ،
عدد هر دیافراگم نسبت به دیافراگم ماقبل خود 1.4 برابر بزرگتر است و در اصطلاح یک
توقف یا یک استاپ ( f-Stop ) بسته تر است و نسبت به دو عدد ماقبل خود دو برابر است و به
عبارتی دو استاپ بسته تر است. بسته تر شدن دیافراگم درهر یک استاپ ، میزان نور
عبوری را به 50% کاهش میدهد. مثلآ میزان نوری که از دیافراگم 16 عبور میکند 1/2
میزان نوری است که دیافراگم 11 از خود عبور میدهد و یا 1/4 نوری است که دیافرگم 8
اجازه عبور آنرا میدهد.همانطور
که متذکر شدیم یکی از این اعداد معرف فاصله کانونی لنز و عدد دیگر معرف بازترین
دیافراگم لنز ( دیافراگم ِ حداکثر لنز ) است. دیافراگم حداگثر لنز ممکن است خارج
از اعداد استاندارد فوق الذکر باشد. مثلا لنز 50mm F 1:1.8
که دیافراگم حداکثر آن 1.8 است و یا لنز 180mm F 1:3.5
که دیافراگم حد اکثر آن معادل 3.5 میباشد.در
لنزهای با فاصله کانونی یکسان، هرچه حداکثر دیافراگم عدد کوچکتری باشد، یعنی لنز
دهانه بازتری داشته ، به نور بیشتری اجازه عبور میدهد و در شرایط کم نور، بهتر
میتوان از آن استفاده کرد. بعلاوه بواسطه بازتربودن دیافراگم ، در صورت نیاز به
عمق میدان کم، آن لنز میتواند عملکرد بهتری داشته باشد ( در ادامه بحث بیشتر توضیح
خواهم داد ). به خاطر همین ویژگیها، هرچه حداکثر دیافراگم لنز، عدد کوچکتری باشد ،
یعنی لنز، دهانه بازتری داشته باشد، آن لنز مرقوب تر و گرانقیمت تر است . مثلا لنز
50mm F 1:1.8 قیمتی حدود 80.000 تومان، لنز 50mm F 1:1.4
قیمتی حدود 340.000 تومان و لنز 50mm F 1:1.2
قیمتی بیش از 1000.000 تومان دارد.دیافراگم، علاوه بر تنظیم میزان نور ورودی به
دوربین یک کارکرد بسیار مهم دیگر نیز دارد و آن تاثیر بر عمق میدان عکس است. منظور
از عمق میدان، فوکوس بودن قسمتهای مختلفی از سوژه است که در فاصله متفاوتی از
دوربین قرار دارند. هرگاه علاوه بر سوژه اصلی ، اجزائ دیگری از عکس که در جلو و یا
عقب سوژه قراردارن فوکوس باشند گفته میشود عمق میدان عکس زیاد است و هرگاه فقط
شوژه اصلی در فوکوس باشد و اجزای جلو و پشت سوژه خارج از فوکوس باشند ، آن عکس عمق
میدان کمی دارد. عمق میدان زیاد برای عکاسی از مناظر و عمق میدان کم برای شرایطی
که تمایل به جداسازی سوژه از پس زمینه داریم ( مثل عکاسی چهره، حیوانات و ... )
کاربرد دارد.
هرچه
دیافراگم بازتر ( عدد کوچکتر ) باشد، عمق میدان عکس کمتر خواهد بود و هرچه
دیافراگم بسته تر باشد ، عمق میدان عکس بیشتر است
در
لنزهای قدیمی با استفاده از اعداد روی بدنه میتوان عمق میدان را تشخیص داد.
در
لنزهای جدید، این اعداد بر روی بدنه لنز وجود ندارند و برای دیدن عمق میدان با
فشردن دکمه نمایش عمق میدان ( D.O.F. preview
)، دیافراگم به میزان تنظیم شده بسته میشود و از طریق منظره یاب میتوان عمق میدان
عکس را مشاهده کرد
دوربین مهم ترین عامل
خلاقیت در عکاسی بوده که عکاسان مختلف بر مبنای ذهنیت خود به محیط پیرامون و صحنه
های گوناگون در طبیعت پرداخته اند شاتر و دیافراگم از قسمتهای اصلی دوربین های
عکاسی هستند که امکانات بسیار زیادی در اختیار عکاس قرارمی دهند.
سرعت
شاتر
شاتر زمان نوردهی به
فیلم را کنترل می کند و بر عوامل متحرک موضوع نیز تأثیر دارد. سرعتهای کم
شاتر،عوامل متحرک را محو و سرعتهای زیاد آن، عوامل متحرک صحنه را ثابت و بدون حرکت
ثبت می کند. از قدیم ترین شیوه های القای جنبش و حرکت در عکاسی نشان دادن حالت
کشیدگی عناصر متحرک در تصویر است در عکسبرداری با سرعت کم شاتر سعی شود فضاها و
عناصر ثابت در صحنه از هرگونه کشیدگی و محو شدن مبرا باشد. که بهتر است برای این
کار دوربین بر روی سه پایه نصب شود تا از لرزش جلوگیری شود.
عوامل مؤثر در استفاده
از سرعت شاتر برای بازنمایی حرکت
الف) جهت حرکت عامل
متحرک : هنگامی که سمت حرکت به موازات دوربین باشد برای ثابت کردن آن سرعتهای شاتر
زیاد مورد نیاز است و اگر سمت حرکت عامل متحرک عمود بر دوربین صورت بگیرد سرعت
شاتر کمتری لازم است.
ب) فاصله کانونی لنزها:
هنگامی که از لنزهای «تله» استفاده می شود باید از سرعتهای بیشتری برای ثابت کردن
حرکات بهره گرفت و با لنزهای گشاد زاویه (واید) سرعتهای کمتری مورد نیاز است.
ج) فاصله دوربین تا
موضوع : هنگامی که فاصله دوربین تا موضوع کاهش می یابد لازم است از سرعتهای شاتر
بالاتر استفاده گردد.
د – همسویی دوربین با موضوع متحرک : از دیگر شیوه
ها در این زمینه همسویی دوربین با جهت حرکت موضوع متحرک است.
پانینگ روشی است که
دوربین هم جهت با حرکت موضوع بر حول محور بدن عکاس به حرکت در می اید و در اثنای
حرکت، عکسبرداری انجام می شود. در تصویر نهایی موضوع متحرک از وضوح و جزییات
بیشتری برخوردار است اما فضای زمینه کشیده و محو است.
عوامل مؤثر بر عمق
میدان وضوح در تصویر
علاوه بر دیافراگم ،فاصله
دوربین تا موضوع و فاصله کانونی لنز دوربین بر عمق میدان وضوح تصویر تأثیر دارند.
فاصله دوربین تا موضوع
با کاهش فاصله دوربین و
موضوع عمق میدان کاهش می یابد و اگر فاصله دوربین بیشتر از بی نهایت لنز باشد
دیافراگم آن لنز بر عمق میدان وضوح بی تأثیر است.
تأثیر فاصله کانونی
لنزها بر عمق میدان وضوح
عمق میدان لنزهای تله،
کمتر از نرمال و عمق میدان لنزهای واید بیش از لنزهای نرمال است. باید عکاس هنگام
عکسبرداری از مقدار فضای نهایی تصویر آگاه باشد زیرا هنگام عکسبرداری در منظره یاب
دوربین هیچ تصویری دیده نمی شود.
شیوه های اطلاع از عمق
میدان وضوح هنگام عکسبرداری
1 – استفاده از دکمه عمق میدان
2 – جدول عمق میدان روی لنز
3 – جدول عمق میدان مندرج در دفترچه راهنمای لنز
دکمه عمق میدان
با بستن دیافراگم و
کاهش شدت نور در منظره یاب تصویر تاریکتر می شود به این علت در محیطهای کم نور نمی
توان از دکمه عمق میدان استفاده کرد.
جدول عمق میدان روی
لنزها
بر روی حلقه واضح سازی
اعداد دیافراگم، به صورت قرینه حک شده اند برای مطلع شدن از عمق میدان تصویر ابتدا
موضوع را واضح می کنند. سپس به طریقه نور سنجی، دیافراگم مناسب محاسبه و انتخاب می
شود. عدد دیافراگم انتخاب شده بر روی جدول عمق میدان یافته میشود و اعداد متراژ
مقابل این دو عدد، محدوده فضای واضح تصویر را مشخص می کنند.
جدول عمق میان مندرج در
دفترچه راهنمای لنز
در دفترچه راهنمای اغلب
لنز ها جدول هایی درج می شود که مقدار عمق میدان وضوح برای دیافراگمهای مختلف و با
فواصل گوناگون معین شده است. ناواضحی،فضای پشت بعد و فاصله بین پلانهای تصویر را
افزایش می دهد و چشم بیننده را بر روی عامل واضح متمرکز می سازد.
